TP HCM tìm hướng phát triển không gian công cộng bền vững, tự tạo nguồn lực

Theo Kiến trúc sư Steven Townsend, Giám đốc điều hành Studio Urban Design, trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, không gian công cộng không chỉ đơn thuần là hạng mục phúc lợi xã hội mà còn là một dạng “hạ tầng mềm”, tác động trực tiếp đến chất lượng sống, khả năng thu hút đầu tư và sức cạnh tranh của thành phố. Những công viên, quảng trường, không gian mở nếu được tổ chức hiệu quả sẽ góp phần định hình hình ảnh đô thị và nâng cao giá trị khu vực xung quanh.

Thực tế tại TP HCM cho thấy nhiều công trình công cộng sau khi hoàn thành đã nhanh chóng xuống cấp, thiếu hoạt động và kém sức hút. Theo ông Townsend, nguyên nhân không nằm ở thiết kế hay thi công mà chủ yếu đến từ mô hình tài chính và quản trị sau đầu tư. Không gian công cộng không chỉ cần vốn ban đầu mà còn phát sinh chi phí bảo trì, duy tu và tổ chức hoạt động trong suốt vòng đời sử dụng. Khi chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước, việc duy trì chất lượng cao trong dài hạn là rất khó, đặc biệt trong bối cảnh thành phố phải phân bổ nguồn lực cho nhiều nhu cầu hạ tầng cấp bách khác.

“Một không gian công cộng bền vững phải có khả năng ‘tự sống’, tức tự tạo ra nguồn lực để vận hành và phát triển, thậm chí mang lại nguồn thu, thay vì trở thành gánh nặng ngân sách”, ông Townsend nhấn mạnh.

Ở góc độ chính sách sử dụng đất, ông David Ching, Phó chủ tịch Janus Capital Việt Nam, cho rằng không gian công cộng cần được nhìn nhận như một tài sản đô thị có giá trị kinh tế, thay vì chỉ là khoản chi. Trong bối cảnh giá đất tại TP HCM thuộc nhóm cao nhất cả nước, đặc biệt ở các khu vực ven sông, việc khai thác quỹ đất theo hướng đơn chức năng hoặc kém hiệu quả là một sự lãng phí lớn.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ông Ching cho biết nhiều thành phố lớn đã vận hành không gian công cộng như một khoản đầu tư dài hạn. Tại Singapore, chính quyền giữ vai trò quản lý và ban hành khung pháp lý, trong khi cộng đồng và khu vực tư nhân trực tiếp tổ chức khai thác ở mức phù hợp để tạo nguồn thu tái đầu tư cho bảo trì, duy tu. Các mô hình như High Line hay Hudson Yards tại New York cũng biến không gian công cộng thành “mỏ neo” thu hút vốn tư nhân, kích hoạt kinh tế dịch vụ và gia tăng giá trị cho toàn khu vực lân cận.

Kiến trúc sư Steven Townsend, Giám đốc điều hành Studio Urban Design.

Theo ông Ching, xã hội hóa vận hành không gian công cộng có thể mang lại hiệu quả rõ rệt nếu được thiết kế đúng cơ chế, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích kinh tế và quyền tiếp cận của cộng đồng.

Ở tầm chiến lược, ông Nguyễn Bá Hùng, chuyên gia kinh tế trưởng tại Văn phòng ADB Việt Nam, cho biết TP HCM đặt mục tiêu lọt vào top 100 thành phố đáng sống nhất thế giới vào năm 2030. Tuy nhiên, khi đối chiếu theo các tiêu chí quốc tế, thành phố vẫn còn hạn chế ở nhiều nhóm chỉ số như hạ tầng đô thị, dịch vụ y tế và môi trường văn hóa – xã hội, những lĩnh vực mà không gian công cộng có thể tạo ra tác động cải thiện rõ rệt.

Theo ông Hùng, thách thức lớn nhất không nằm ở việc xây dựng mà ở mô hình quản lý và vận hành sau đầu tư. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, các không gian công cộng dù được đầu tư lớn vẫn khó phát huy hiệu quả lâu dài. Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận cũng cần được đặt lên hàng đầu, với yêu cầu kết nối thuận tiện với giao thông công cộng để mọi tầng lớp người dân đều có thể sử dụng.

Góp ý về hướng đi cho TP HCM, ông Steven Townsend cho rằng thành phố cần chuyển sang mô hình tích hợp đa chức năng, trong đó không gian công cộng được đan xen với các hoạt động thương mại, dịch vụ và văn hóa nhằm tạo dòng tiền tái đầu tư. Chính quyền đóng vai trò định hướng quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn và giám sát, trong khi nguồn lực đầu tư và vận hành có thể huy động từ khu vực tư nhân và các bên liên quan.

Thực tế, TP HCM đã có những mô hình đi trước như Phú Mỹ Hưng hay Vinhomes Central Park, nơi chủ đầu tư dành quỹ đất lớn cho công viên, không gian ven sông và sử dụng lợi nhuận từ khu dân cư, thương mại để vận hành. Cách làm này giúp không gian công cộng được duy trì chất lượng lâu dài, đồng thời gia tăng giá trị toàn khu vực.

Theo ông David Ching, trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp, TP HCM cũng cần mở rộng tư duy phát triển không gian công cộng theo chiều đứng. Các không gian sinh hoạt cộng đồng, văn hóa và giải trí có thể được tích hợp trên cao, gắn với các công trình đa chức năng và hệ thống giao thông đô thị. Cách tiếp cận này vừa gia tăng diện tích sử dụng, vừa nâng cao hiệu quả khai thác đất đai tại khu vực lõi đô thị.

Khi các hoạt động thương mại, dịch vụ được quy hoạch bài bản cùng tiện ích công cộng, không gian đô thị sẽ vừa tạo được nguồn thu, vừa bảo đảm không gian mở và quyền tiếp cận cho cộng đồng. Theo các chuyên gia, TP HCM cần sớm hoàn thiện khung chính sách rõ ràng cho phát triển không gian công cộng theo hướng xã hội hóa có kiểm soát, gắn quy hoạch, đầu tư và vận hành trong một chuỗi thống nhất.

Khi không gian công cộng có thể “tự sống” bằng mô hình đa chức năng, thành phố không chỉ giảm áp lực ngân sách mà còn tạo nền tảng bền vững để nâng cao chất lượng sống và sức cạnh tranh đô thị trong dài hạn.